17 juni
2015

L'histoire se répète

Geplaatst op woensdag 17 juni 2015 door Arjan Blom

L'histoire se répète

Publistat stagiair Arjan Blom las tijdens zijn stage honderden, misschien wel duizenden, artikelen. Het Nu.nl-artikel 'Studentenprotesten: De geschiedenis herhaalt zich, keer op keer' viel hem op. Het gebruik van de term 'de geschiedenis herhaalt zich' liet Arjans wenkbrauwen fronsen. Arjan besloot te onderzoeken hoe journalisten deze term gebruiken en schreef hier een blog over.


In de berichtgeving rondom de studentenprotesten bij de Universiteit van Amsterdam viel mijn oog op een artikel op de nieuwssite Nu.nl. Het artikel had de titel 'Studentenprotesten: De geschiedenis herhaalt zich, keer op keer'. Voor mij als student Geschiedenis een opvallende titel, omdat mij in het begin van de opleiding op het hart werd gedrukt op te passen met het trekken van historische parallellen.

Gedurende mijn studie kwam ik meerdere keren in aanraking met artikelen over het misbruiken van het verleden om het heden te duiden. Historicus en bekende Nederlander Maarten van Rossem schreef een aantal jaar geleden bijvoorbeeld een column in het Historisch Nieuwsblad (3-2009) met de titel 'Geschiedenis herhaalt zich niet!'. Hij hekelde hierin het feit dat de geschiedenis altijd te hulp wordt geroepen als we geconfronteerd worden met onverwachte, bedreigende of onverklaarbare gebeurtenissen. Leverde zij een bruikbare analogie, wat het verleden met een beetje vervorming altijd wel doet, dan hebben we het gevoel iets meer te begrijpen van het zo onzeker stemmende heden. Hij erkende dat er in de geschiedenis zich altijd vergelijkbare patronen herhalen, maar benadrukte dat die toch steeds op significante wijze van elkaar afwijken.

Ook andere vooraanstaande historici zoals Erik Hobsbawn, Ian Kershaw, Simon Schama en Richard Evans zijn kritisch over het gebruik van historische parallellen. Als voorbeeld gebruikten ze de verantwoording van de Irak-oorlog ('Historische parallellen van de Irak-oorlog', website ISGeschiedenis, 17-11-2011). De historische analogieën die sommige politici gebruikten, zoals de vergelijking van Saddam Hoessein met Adolf Hitler om hun politiek te verantwoorden, gingen volgens hen totaal mank. Volgens Schama is de charme van de geschiedenis dan ook dat het zich niet herhaalt, maar dat de geschiedenis je altijd weet te verrassen. Na het lezen van het artikel op Nu.nl werd ik nieuwsgierig of journalisten in Nederland vaak deze fout maken. Is de bewering van de historici juist dat journalisten te pas en te onpas historische parallellen trekken om het heden te duiden?

Vanwege de beperkte tijd heb ik me uitsluitend gericht op de analyse van de artikelen waarin journalisten de populaire term "de geschiedenis herhaalt zich" (en de originele Franse term "l'histoire se répète") gebruiken in de vier grote landelijke kranten van Nederland (De Telegraaf, de Volkskrant, NRC en Trouw). Wat blijkt: in de afgelopen twaalf maanden komt deze term gemiddeld bijna één keer per week voor in één van de vier kranten.

Maar bedoelde de journalist ook daadwerkelijk dat de geschiedenis zich herhaalt of nuanceerde hij of zij dit en probeerde de auteur context te geven aan het nieuws? In 14 van de 50 artikelen bleek dit laatste het geval en nuanceerde de auteur het idee dat de geschiedenis zich herhaalt. Zo stond er in een artikel over de situatie in Oost-Oekraïne dat de geschiedenis zich herhaalt, maar altijd een beetje anders. En dat 'beetje anders' is volgens de auteur precies het probleem, want het is onmogelijk om van te voren te weten wat er precies anders zal zijn.

Toch betekent het dat in bijna driekwart van de gevallen de auteur zonder enige nuance claimde dat de geschiedenis zich herhaalt. Journalisten van De Telegraaf brachten verhoudingsgewijs het minst vaak een nuance aan, namelijk in maar 3 van de 17 artikelen. De journalisten van Trouw nuanceerden in 4 van de 9 artikelen het idee dat de geschiedenis zich herhaalt, dit is procentueel gezien het meest.

Recente voorbeelden van nieuwsbepalende gebeurtenissen waarbij het verleden (al dan niet met nuancering) werd aangehaald zijn de bezetting van het Maagdenhuis, de Russische agressie in Oost-Oekraïne en de economische crisis. In een artikel over de Russische onderdrukking van de Turkse etnische groep Krim-Tataren in Trouw stond bijvoorbeeld 'De geschiedenis herhaalt zich, alleen nu is het erger'. En een artikel in het NRC bracht een film over de tulpenmanie van de 17e eeuw in verband met de huidige economische crisis: 'Eigenlijk zoals in onze tijd in de jaren voor de kredietcrisis gebeurde. De geschiedenis herhaalt zich.'

Als historici regelmatig wijzen op het gevaar van het gebruik van onjuiste historische parallellen, waarom verwijzen journalisten dan zo vaak naar de geschiedenis? Zoals Van Rossem al aangaf, valt er zeker te leren van de geschiedenis en zijn er regelmatig patronen te ontdekken die zich herhalen. Het bestuderen van het verleden maakt het ook makkelijker om de wereld van nu beter te begrijpen. Zonder bijvoorbeeld te weten dat het westen van Oekraïne een meer Europese geschiedenis kent en het oosten juist veel Russische invloed heeft gehad, is het actuele conflict in Oekraïne veel moeilijker te begrijpen. En de kennis over de economische bubbel door de speculatie tijdens de tulpenmanie, kan worden gebruikt om de huidige economische crisis beter te begrijpen.

Het is fijn voor journalisten en doemdenkers om bij onverklaarbare of schokkende gebeurtenissen met een verwijzing naar het verleden een gevoel van begrip te creëren, maar historici zijn het erover eens dat er voorzichtig mee moet worden omgegaan. Politieke beslissingen nemen op basis van het argument van "toen was dat ook (niet) de oplossing" zijn riskant, omdat de geschiedenis zich nooit precies hetzelfde herhaalt.

De resultaten van dit beperkte onderzoek lijken er op te wijzen dat journalisten dus regelmatig historische parallellen trekken om het heden te duiden. Dit is op zich geen probleem, omdat geschiedenis heel goed kan worden gebruikt om de achtergronden van het nieuws beter te begrijpen. Het is echter van belang dat ze daarbij wel nuances aanbrengen en dus niet historische parallellen trekken die mank gaan met het heden.

Citaat