22 mrt
2017

Hoe nieuw is de term ‘nepnieuws’?

Geplaatst op woensdag 22 maart 2017 door Bertijn van der Steenhoven

Hoe nieuw is de term ‘nepnieuws’?

Media hebben de afgelopen maanden artikel na artikel en item na item gewijd aan nepnieuws. Het lijkt een groot en nieuw probleem, maar is dat ook zo of is er sprake van een hype?

De term ‘nepnieuws’ is niet nieuw
In Nederlandse dagbladen wordt de term ‘nepnieuws’ volgens de krantendatabase LexisNexis (archief vanaf 1990) al in 1994 gebruikt door Geert Mak in NRC Handelsblad:

‘Ook de afgelopen campagne in Nederland zal [sic] vol met dergelijke media events – schijngebeurtenissen, die slechts dienden om de aandacht van de media te trekken en te sturen. (…) En tegelijk wisten we allemaal dat het grotendeels nepnieuws was – opgeklopt schuim dat de werkelijk historische gebeurtenis, het ineenzakken van het CDA, verhulde.’

De term ‘nepnieuws’ wordt lange tijd slechts incidenteel gebruikt
Na 1994 blijven journalisten de term ‘nepnieuws’ incidenteel gebruiken. De term heeft verschillende betekenissen:

1. Oninteressant nieuws, zoals bij Mak.

2. Satirisch nieuws: zie bijvoorbeeld een artikel van De Speld met de titel ‘Patatje Holocaust ‘ongepast’’ dat in 2010 werd overgenomen door De Telegraaf (voorbeeld afkomstig van Trouw).

3. Hoaxes: berichten met bewust halve waarheden of hele leugens, bijvoorbeeld om beurskoersen te beïnvloeden (zie een artikel uit 2013 in NRC Handelsblad).

Tot november 2016 wordt nepnieuws niet als structureel probleem gezien, met mogelijk als uitzondering 2010. Op 21 december dat jaar schreef Constance van Amstel een artikel in Sp!ts (de krant bestaat inmiddels niet meer) met als titel ‘Het jaar van de hoax’:

‘De hoax is hot. Volgens hoax-blogger Fred Buddingh is er nog nooit zoveel nepnieuws verspreid als in 2010.’

In 2010 verschijnen weliswaar iets meer artikelen met de term ‘nepnieuws’, maar over het hele jaar zijn het er nog altijd maar 10.

Plotselinge boom vanaf november 2016
Zes jaar later, in 2016, wordt de term ‘nepnieuws’ opeens bijna 200 keer gebruikt en alleen al in januari en februari 2017 vaker dan in alle jaren sinds 1990 bij elkaar (zie Figuur 1).

blog2bertijnfiguur1

Duidelijk trend zichtbaar in aandacht voor nepnieuws
De berichtgeving over nepnieuws neemt in november 2016 niet alleen sterk toe in dagbladen (Figuur 2). Online nieuwsbronnen (Figuur 3) en actualiteitenprogramma’s op radio en televisie (Figuur 4) laten een vergelijkbaar patroon zien: in november begint de toename van de berichtgeving en in januari verschijnen vooralsnog de meeste berichten. Vanaf februari lijkt de aandacht af te gaan nemen.

blog2bertijnfiguur2
blog2figuur3

In januari verschijnen op de websites van NOS, NU, De Volkskrant en NRC Handelsblad bij elkaar liefst 146 artikelen waarin de term ‘nepnieuws’ wordt gebruikt. De meeste daarvan komen van NRC, dat 64 artikelen publiceert. In januari kon je op Nrc.nl dus elke dag meerdere nieuwe artikelen met daarin de term ‘nepnieuws’ lezen.


blog2figuur4
De term ‘nepnieuws’ haalt in deze periode meerdere keren het NOS-achtuurjournaal, maar ook lokale radiostations zoals Omroep Flevoland.

Is er sprake van een mediahype?
De hierboven beschreven trend valt op. Lange tijd besteedden media nauwelijks aandacht aan nepnieuws, maar vanaf november piekt de berichtgeving plotseling. Zo’n piek kan het gevolg zijn van een toename in gebeurtenissen waarvan verslag wordt gedaan, maar het is ook mogelijk dat de media hier niet zozeer een volgende rol hebben, maar eerder een aanjagende rol. Het nieuws zou dan vooral zijn gebaseerd op ander nieuws, niet op concrete gebeurtenissen. Is dat het geval, dan is er sprake van een mediahype.

In de volgende blog zal ik hier dieper op ingaan.



Nepnieuws zorgt voor veel ophef in nationale en internationale media. Ook binnen het vakgebied Communicatie maken veel professionals zich zorgen (zie bijvoorbeeld deze column  van communicatie-expert Bartho Boer). Voor mijn studie Neerlandistiek: Taalbeheersing van het Nederlands zal ik in opdracht van Publistat het fenomeen nepnieuws nader onderzoeken. Over de bevindingen van het onderzoek zal ik een aantal blogs publiceren. De centrale vraag die ik wil beantwoorden luidt:Is de huidige media-aandacht voor nepnieuws gerechtvaardigd of is er sprake van een hype?